داشته است كه نتوانسته‌اند پرده از روى آن بردارند . اينها ويژگيهاى كتاب حاضر است در حالى كه حاوى مجموع اين علوم نيز مىباشد . امّا دو چيز مرا بر آن داشت كه اين كتاب را به چهار بخش تقسيم كنم ، نخستين آنها كه انگيزهء اصلى من بود اين است كه رعايت ترتيب مذكور در تحقيق و تفهيم ضرورى است ، زيرا دانشى كه مربوط به آخرت است به دو بخش منقسم مىشود ، يكى دانش معامله است و ديگرى دانش مكاشفه ، مقصود از دانش مكاشفه علمى است كه هدف آن تنها كشف معلوم و حقيقت است ، و منظور از دانش معامله دانشى است كه علاوه بر كشف حقيقت عمل به مقتضاى آن نيز مراد مىباشد . هدف اين كتاب تنها دانش معامله است ، و از دانش مكاشفه كه آوردن آن در كتب جايز شمرده نشده در اين جا سخنى نيست ، زيرا اگر چه هدف نهايى جويندگان ، و مطمح نظر صدّيقان همان دانش مكاشفه است ، و علم معامله راهى است براى رسيدن به آن ، ليكن پيامبران - كه درود خداوند بر آنان باد - با مردم جز دربارهء علم طريق و ارشاد به آن سخن نگفته‌اند ، و دربارهء دانش مكاشفه تنها با رمز و اشاره و يا تمثيل و اجمال سخن رانده‌اند ، زيرا مىدانسته‌اند فهم عامّهء مردم از درك آن ناتوان است . و « دانشمندان وارثان پيامبرانند » « 4 » و جز اقتدا به شيوهء انبيا راهى ندارند . دانش معامله نيز به دو بخش تقسيم مىشود ، يكى علم ظاهر يعنى دانستن وظايف اعضاى بدن ، ديگرى علم باطن يعنى دانستن اعمال دل ، كارهايى كه اعضاى بدن انجام مىدهند يا عبادت است و يا عادت ، و آنچه بر دل مىگذرد كه به حكم پنهان بودن آنها از حواسّ از عالم ملكوت است - يا ستوده است و يا نكوهيده ، « 5 » بنابراين علم معامله به چهار بخش تقسيم مىشود ، و

--> ( 4 ) كافى ، ج 1 ، ص 32 ؛ سنن ، ابو داوود ، ج 2 ، ص 285 ؛ سنن ، ابن ماجه ، شمارهء 223 . اين جزيى از حديث ابى الدّرد است . ( 5 ) در الاحياء جملاتى اضافه بر اينها ذكر شده كه به اين شرح است : پس واجب است اين علم به دو بخش منقسم باشد : علم ظاهر و علم باطن ، علم ظاهر كه به جوارح و اعضا مربوط است نيز به عادات و عبادات تقسيم مىشود ، و علم باطن كه تعلّق به احوال قلب و اخلاق نفس دارد به مذموم و محمود منقسم مىگردد .